منبع : خبرگزاری میراث فرهنگی     22/05/1384

عباس سحاب؛ پدر خوانده کارتوگرافی ایران

 

گزارش زندگی « استاد سحاب » پدر علم جغرافیا و کارتوگرافی نوین ایران و آثار ارزنده و بی‌بدیلش در دانش جغرافیا

 

 
 

تهران میراث خبر

جاذبههای گردشگری -حمیرا محبعلی: استاد  »عباس سحاب«  پدر علم جغرافیا و كارتوگرافی نوین ایران آثار بسیار ارزنده و بیبدیلی در دانش جغرافیا از خود بر جای گذاشته است.

وی در سوم دی ماه 1300 شمسی متولد شد و به همراهی پدرش استاد» ابوالقاسم سحاب تفرشی«نخستین موسسه جغرافیایی و كارتوگرافی ایران (موسسه سحاب) را در بخش خصوصی تاسیس كرد.

او از سال 1320 تا 1335 به تمام نقاط ایران سفر كرد و موفق شد نقشههای بسیار دقیقی از آن مناطق تهیه كند: نقشههای منطقه استان اصفهان، سواحل شمالی ایران، اراك و تفرش، سیستان و بلوچستان، خوزستان و همچنین اولین دوره نقشههای آموزشی كشور در سال  1335.

نخستین كره جغرافیایی در ایران به دست او ساخته شد و برای ساخت آن، چنان در فشار بود كه مجبور شد خانهاش را گرو بگذارد و پول لازم را مهیا كند، چنان كه روزنامهها در آن زمان نوشتند: «خانهای گرو رفت و اولین كره جغرافیایی تهیه شد.»

استاد همچنین برای نخستین بار نقشه جغرافیایی جهان اسلام را در سال 1360 و كره جغرافیایی جهان اسلام را در سال 1362 تهیه كرده است.

اما همه چیز یك باره اتفاق نیفتاد...

كارتوگرافی آن جا شكل گرفت كه سحاب اولین نقشه جغرافیایی را در كلاس سوم روی كاغذ ترسیم كرد و به خاطر آن سیلی محكمی از معلم خورد.

استاد در این باره میگفت: كلاس سوم دبستان بودم كه روزی معلم ما از دانشآموزان خواست تا نقشهای ترسیم كنند و به كلاس بیاورند اما من آن شب را بدون انجام تكلیف خوابیدم. فردا دیدم كه هر كدام از بچهها كاغذ پارهای دستشان است و به كلاس آمدهاند و حس كردم كه استعدادم بسیار بیشتر از بچههاست. آن روز به خاطر انجام ندادن تكلیفم از معلم سیلی محكمی خوردم و فردا نقشهای كشیدم و چون زبان فرانسه را تحت تعلیمات پدرم به خوبی میدانستم، نقشه را به فرانسه نشانهگذاری كردم و دوباره سیلی دیگری از معلم خوردم!

معلم گفت: «نقشه نمیكشی، وقتی هم میكشی دروغ میگویی!

من هم برای اثبات اینكه نقشه را خودم كشیدم همان جا، نقشه دیگری كشیدم و به زبان فرانسه نشانهگذاری كردم، آن وقت معلم من را در آغوش كشید و نوازش كرد. پس از آن نیز بچهها از من میخواستند كه برایشان نقشه بكشم، هر كس 20 میگرفت یك ریال به من میداد.»

انگیزه اصلی برای پرداخت به كارتوگرافی، زمانی در استاد شكل گرفت كه روزی در خیابان با چند نفر فرانسوی برخورد كرد كه با عدهای اراذل و اوباش درگیر شده بودند و فرانسویها میگفتند كه شما ایرانیها وحشی هستید...

استاد سحاب، میگوید: « آن موقع شاگرد دبیرستان بودم. وقتی این صحنه را دیدم بسیار ناراحت شدم و به زبان فرانسه به آنها گفتم كه شما ما را با دانشمان بسنجید، در هر جامعهای افراد اوباش دیده میشوند.». آن وقت آنها گفتند چرا نقشهای از تهران ندارید؟ در آن لحظه بسیار متاسف شدم از اینكه در برابر افراد بیگانه نقشهای نداریم. این عامل انگیزهای قوی شد تا به صورت جدی به این كار بپردازم. همه دستمایهام را كه 27 ریال بود دادم و یك شیشه مركبچین و یكی دو متر كاغذ كالك و چند قلم هاشور خریدم و مقدمات تهیه نخستین نقشه توریستی شهر تهران را فراهم كردم.

به گفته استاد، آن زمان برای شهر تهران نقشه وجود داشت، اما ناقص بود و غلط های بسیار داشت. همین نقشههای ناقص هم فقط در دست ارتش بود و داشتن آن برای افراد عادی جرم محسوب میشد و هر فردی كه نقشه داشت تحت تعقیب قانونی قرار میگرفت.

استاد سحاب، با وجود همه این مشكلات در مدت دو ماه و نیم، نقشه شهر تهران را كشید. این نقشه را سازمان جغرافیایی آن زمان از او به امانت گرفت و تا پایان عمر آن بزرگوار هم پس نداد.

وی میگفت: «پس از ترسیم نقشه تهران، نقشه اصفهان را كشیدم و بعد به ترتیب نقشه شهرهای تبریز، شیراز، همدان و شهرهای دیگر. متاسفانه در این سالها بود كه پدرم به رحمت خدا رفت و من برای شادی روح او كارم را با جدیت ادامه دادم و حتی نقشه كشورهای عراق، كویت، عربستان سعودی، مكه و مراسم حج، افغانستان، كشورهای مشتركالمنافع، جمهوریهای شوروی سابق، پاكستان، هندوستان و ... را به تدریج تهیه و روانه بازار كردم و بعدها نیز آنها را به زبانهای انگلیسی، عربی و حتی ژاپنی ترجمه كردم.»

از ویژگیهای بارز نقشههای استاد، استفاده از تصاویر مختلفی است كه به صورتی هنرمندانه با قلم هاشور ترسیم شده است. همچنین حاشیه نقشههای او در هیاتی موزون با دستان هنرمند خودش به هنر تذهیب ایرانی مزین است. نقشه شهر اصفهان كه بیش از 40 سال پیش توسط استاد و در مدت چهار ماه كشیده شده است، یكی از نمونههای بسیار ارزنده و نفیس در علم كارتوگرافی است.

استاد عباس سحاب، این نقشه را به تنهایی و با حوصله تمام و با قلم نقاشی در اندازه (110×170) سانتیمتر ترسیم كرده است. اطلاعات این نقشه تا حدی غنی و قوی است كه میتوان آن را به عنوان منبعی مهم برای بررسی شهر اصفهان به كار برد. این نقشه شامل تمامی شهرها و روستاهای كوچك و بزرگ اصفهان است. از نظر طبیعی هیچ كوه، رود، بیابان و كویری نیست كه از قلم افتاده باشد. در این نقشه، نوع معیشت، مسكن، محصولات، شهرتهای اجتماعی و تاریخی، كشت و كار، دامپروری، جنگلبانی، صنایع دستی و باغداری آورده شده است. او در تمامی راهها، وسایل نقلیه را اعم از اتوبوس، سواری، باری، گاری، قاطر، شتر و حتی انسانهای كوله به پشت ترسیم كرده است.

همچنین مراكز اداری و دولتی، امكانات پست، تلگراف و تلفن، مراكز اداری و نظامی، پادگانها و حتی افراد ژاندارم در گردنهها دیده میشوند و این نقشه میتواند به عنوان منبعی معتبر برای مردمشناسان مورد استفاده قرار گیرد. نمونه اصلی این نقشه در بایگانی موسسه سحاب موجود است.

استاد میگفت: «وقتی شروع به تهیه نقشه كردم، سعی میكردم كارم بینقص باشد. مطالعه میكردم، یادداشت برمیداشتم، سفر میكردم، از مردم اطلاعات میگرفتم. همه كوره راهها را زیر پا میگذاشتم. سعیام این بود كه حتی نام كوچكترین روستاها را در نقشه بیاورم.»

حافظه عجیب و خارقالعاده استاد، مهمترین مددرسان او در همه این سالها بوده است. خودش میگفت: «هر نقشهای كه رسم میكردم، همه مشخصات آن در خاطرم حك میشد. شاید اسم بیش از سی هزار روستا را حفظ بودم و میدانستم در هر نقشه چه نامهایی نوشته شده است.»

در ذهن استاد همه چیز زنده بود و از همین‌‌روست كه حالا این نقشهها پس از سالها هنوز هم زنده است، مثل زندگی و برای خودش سبكی دارد منحصر به فرد در دنیا كه با رفتن او، آخرین بازمانده نسل كارتوگرافان صاحب سبك دنیا نیز رفت.

شالوده اصلی نقشههای شهری و منطقهای استاد بر آثار زیبای تاریخی و فرمهای سنتی استوار است. تذهیب زیبا و منحصر به فرد برای حاشیه نقشهها، تنوع استفاده از گل و بوته و شكل پرندگان، لباسهای محلی، آثار تاریخی با كتیبهای از نام و مشخصات نقشه بر پیشانی هر اثر، نشانگر سبك خاص وی در بین كارتوگرافان جهان است.

استاد عباس سحاب، در طول شصت سال كارتوگرافی، 700 قطعه نقشه از ایران و جهان را با قلم و مركب و كاغذ مخصوص نقشهكشی با دست رسم كرده است كه به خاطر ظرافت خاص، علاوه بر ارزش كاربردی، به عنوان یك اثر نفیس هنری ماندگار شده است.

استاد این نقشهها را در مجموعهای نفیس به نام «شصت سال كارتوگرافی» طبقهبندی كرد و آن قدر برای حفظ دقت و ظرافت آنها حساسیت داشت كه نتوانست چاپ شده آن را در زمان حیات ببیند.

در این مجموعه نفیس نقشههای دیگری هم هست:

نقشه شهر رشت با تصاویر صید، شیراز با تختجمشید و حافظ و سعدی  (1338)، رضاییه با باغهای میوه (1339)، كرمانشاه با تصاویر شكار و مردان و زنان كرد، آبادان با كشتی و قایق، نقشه ایران و طبقهبندی خاكها، نقشه طبیعی نمودار ارتفاعات، نقشه آبهای داخلی و رودخانههای ایران، نقشه دامپروری، مرغداری، زنبورداری، پرورش كرم ابریشم، نقشه صنایع كارخانجات، هنرهای زیبا و كارهای دستی، نقشه جزایر ایران، نقشه پوشش جانوری و گیاهی و ...

نخستین اطلس جغرافیا و اطلس جهان در عصر فضا در سال  1341، اطلس اسناد و مدارك تاریخی خلیج فارس در سال  1345، اطلس افغانستان، اطلس و نقشههای كشورهای همجوار، دوره نقشههای تاریخی ایران از سلسه هخامنشیان تا قاجاریه در 19 قطعه و بالاخره 700 قطعه آثار قلمی كه در واقع گنجینه تاریخ كارتوگرافی ایران در 60 سال اخیر است.

تكثیر نقشه نیز از دیگر نوآوریهای استاد بود. وی روزی در این باره گفت: «وسایل چاپ در آن زمان بسیار محدود بود و ما مجبور بودیم، نقشهها را حداكثر به تعداد 100 تا 200 عدد و به صورت تك رنگ چاپ كنیم و سپس با دست آنها را رنگ میكردیم.»

از فعالیتهای دیگر استاد سحاب، در زمینه دانش جغرافیا و كارتوگرافی، برپایی نمایشگاههای جغرافیاست. نخستین نمایشگاه جغرافیایی استاد، 38 سال پیش  (سال 1339) در دانشسرای تهران برپا شد.

استاد عباس سحاب، در طبقه نخست موسسه سحاب یكی از غنیترین كتابخانههای جغرافیایی ایران و خاورمیانه را به وجود آورد. این كتابخانه با 18 هزار جلد كتاب، 15 هزار جلد مقالات جغرافیایی و صدها كره و اطلس كوچك و بزرگ منبع مهمی برای تحقیقات جغرافیایی است.

استاد عباس سحاب، تا پایان عمر خود در اكثر كنفرانسهای جغرافیایی بینالمللی در جهان شركت میكرد.

وی تنها عضو افتخاری انجمن جغرافیدانان ایران و عضو انجمن كارتوگرافی جهان I.C.A و تنها بازمانده نسل كارتوگرافان صاحب سبك جهان بود.

وی چهاردهم فروردین 1379 در سن 79 سالگی به علت بیماری قلب و كهولت سن دار فانی را وداع گفت.

میراث بزرگ او موسسه جغرافیایی و كارتوگرافی سحاب است كه توسط فرزندان و نوههای او اداره میشود.

 

Back